Wat is Readymade?

Een idee geboren in een atelier, benoemd in New York

De eerste readymade verscheen in stilte. In 1913 monteerde Marcel Duchamp in zijn Parijse atelier een fietswiel ondersteboven op een keukenkruk — minder een verklaring dan een experiment waarnaar hij, zo zei hij later, graag keek terwijl het draaide, "zoals kijken naar een vuur." Een gegalvaniseerd flessenrek volgde in 1914, gekocht bij het Bazar de l'Hôtel de Ville. Pas na zijn verhuizing naar New York in 1915 bedacht Duchamp het Engelse woord "readymade" voor deze werken, en voorzag hij een sneeuwschep van de titel In Advance of the Broken Arm — al was ook die inscriptie bewust minimaal. Het ging om de keuze, niet om het vakmanschap.

Het idee ontplofte in 1917, toen Duchamp een porseleinen urinoir, gesigneerd "R. Mutt", inzond bij de Society of Independent Artists in New York. Fountain werd geweigerd ondanks het open toelatingsbeleid van de vereniging, en het debat dat volgde — deels gevoerd in het kleine tijdschrift The Blind Man — formuleerde het argument dat de beweging nog altijd definieert:

"Of de heer Mutt de fontein al dan niet met eigen handen heeft gemaakt, is van geen belang. Hij KOOS hem. Hij nam een gewoon gebruiksvoorwerp en plaatste het zo dat de nuttige betekenis ervan verdween onder de nieuwe titel en het nieuwe gezichtspunt — hij schiep een nieuwe gedachte voor dat object."

The Blind Man, nr. 2, New York, 1917 (ongesigneerd redactioneel commentaar)

Het lange naleven

Duchamp maakte relatief weinig readymades — hij waarschuwde voor de "verslavende drug" van herhaling — en onderscheidde zuivere readymades van "geassisteerde", waarbij objecten werden gecombineerd of bewerkt. Toch bleek het gebaar onuitputtelijk. Neodada- en popartkunstenaars als Robert Rauschenberg en Andy Warhol namen de logica van het fabrieksmatige object over; conceptuele kunstenaars omarmden het primaat van het idee boven de hand; appropriatiekunstenaars uit de jaren tachtig, onder wie Sherrie Levine en Haim Steinbach, maakten van de daad van het kiezen zelf hun medium. Latere figuren — Jeff Koons met zijn zwevende basketballen en gegoten opblaasobjecten, Ai Weiwei met zijn urnen uit de Han-dynastie en fietsen — trokken de readymade door naar fabricage, politiek en spektakel. Een eeuw later staat vrijwel elk kunstwerk dat is opgebouwd uit gevonden of gekocht materiaal, bewust of onbewust, in de schaduw van Duchamp.

Waarom het certificaat belangrijker is dan het object

Verzamelen binnen de readymade-traditie keert de gebruikelijke hiërarchie om. Bij een schilderij is het fysieke object het kunstwerk; bij een readymade is het object vaak vervangbaar en de autorisatie niet. Vrijwel alle originele readymades van Duchamp gingen verloren — vrienden en familie gooiden ze weg als de gewone voorwerpen die ze leken te zijn. De versies die vandaag in grote musea staan zijn grotendeels replica's, allereerst de edities die Duchamp in 1964 autoriseerde met de Milanese handelaar Arturo Schwarz, geproduceerd in oplagen van acht plus proefdrukken, elk gesigneerd en vergezeld van documentatie. Duchamps goedkeuring doet niets af aan hun status — die maakt ze juist canoniek. De les voor verzamelaars is helder: bij werk op basis van readymades vormen herkomst, certificaten en de autorisatie van de kunstenaar de kern van wat men bezit. Een gesigneerd certificaat, een gedocumenteerde tentoonstellingsgeschiedenis en een duidelijke eigendomsketen kunnen zwaarder wegen dan de staat van het object zelf.

Praktische vragen om te stellen

Stel vóór aankoop van een werk in deze traditie precies vast wat er wordt verkocht. Is het een uniek werk, een geautoriseerde editie, of een installatie die opnieuw vervaardigd kan worden? Als onderdelen massaal geproduceerd zijn — een gloeilamp, een stoel, een commerciële druk — vraag dan of de kunstenaar of nalatenschap vervanging van beschadigde onderdelen toestaat, en of er schriftelijke instructies bestaan. Veel hedendaagse kunstenaars die met gevonden objecten werken, stellen gedetailleerde installatie- en conserveringsprotocollen op; het ontbreken daarvan is een punt om mee te nemen in de onderhandeling.

Ook de beoordeling van de conditie verschilt van andere media. Slijtage die een bronzen beeld in waarde zou doen dalen, kan wezenlijk zijn voor een gevonden object dat juist om zijn gebruikte karakter is gekozen, terwijl een smetteloos industrieel oppervlak beschermd moet worden tegen precies de alledaagse omgang die het lijkt uit te nodigen. Reinig, herschilder of repareer zo'n werk nooit zonder overleg met de kunstenaar, de nalatenschap of een restaurator die vertrouwd is met hedendaagse materialen — een goedbedoelde poetsbeurt kan het bewijs van authenticiteit uitwissen.

Wat waarde betreft, beloont de markt dezelfde fundamenten als elders: de betekenis van het gebaar binnen het oeuvre van de kunstenaar, vroege of geautoriseerde exemplaren boven latere ongeautoriseerde kopieën, en waterdichte documentatie. Werken op basis van readymades van grote namen hebben aanzienlijke prijzen behaald, maar de categorie is onverbiddelijk bij hiaten in de papieren. Koop het idee, verifieer de autorisatie en bewaar elk document dat erbij hoort — bij deze beweging is het papieren spoor deel van de kunst.