Wat is pop-art?

Twee beginpunten, één houding

Popart ontstond twee keer. In Londen begon halverwege de jaren vijftig de Independent Group — Richard Hamilton, Eduardo Paolozzi en anderen die samenkwamen in het Institute of Contemporary Arts — Amerikaanse reclame, sciencefiction en glossy tijdschriften als serieus ruw materiaal te behandelen. Hamiltons collage Just what is it that makes today's homes so different, so appealing? uit 1956, volledig samengesteld uit tijdschriftknipsels, wordt vaak genoemd als het openingsstatement van de beweging. Enkele jaren later, en grotendeels onafhankelijk daarvan, maakte een New Yorkse generatie — Andy Warhol, Roy Lichtenstein, James Rosenquist, Claes Oldenburg, Tom Wesselmann — van soepblikken, stripplaatjes en reclameborden schilderijen op heroïsche schaal.

"Popart is: populair, vergankelijk, verbruikbaar, goedkoop, massaal geproduceerd, jong, geestig, sexy, op effect gericht, glamoureus, big business."

Richard Hamilton, brief aan Alison en Peter Smithson, 1957

Die checklist werd geschreven voordat het meeste beroemde werk bestond, maar beschrijft de methode van de beweging precies: neem beelden die al in de cultuur circuleren, isoleer ze, vergroot ze en laat ze voor zichzelf spreken.

De technieken van de massacultuur

Popartkunstenaars leenden niet alleen commerciële beelden, maar ook commerciële techniek. Rosenquist had echte reclameborden boven Times Square geschilderd voordat hij die gefragmenteerde, ingezoomde stijl op doek toepaste. Lichtenstein bootste de benday-stippen van goedkoop stripdrukwerk met de hand en met sjablonen na, waarbij hij bewust mechanische reproductie imiteerde. Warhol ging het verst: vanaf 1962 gebruikte hij fotozeefdruk, waarbij een fotografisch beeld op een gaasscherm werd overgebracht en de inkt er met een rakel doorheen op doek of papier werd gedrukt. Het procedé maakte herhaling mogelijk — rijen Marilyns, stapels soepblikken — en bracht tegelijk toevallige variatie mee. Slecht geregistreerde kleuren, ongelijkmatige inktdekking en vegen bleven zichtbaar, zodat geen twee "identieke" beelden precies hetzelfde zijn.

Voor verzamelaars is dit van praktisch belang. In de popart is de grens tussen schilderij en prent bewust vervaagd: een gezeefdrukt doek en een gezeefdrukt vel papier kunnen van dezelfde zeven komen. Begrijpen wat wat is — een uniek werk, een doek uit een serie, of een genummerde prent uit een gepubliceerde oplage — is de eerste stap in het lezen van elk popartobject, en het is precies de dubbelzinnigheid die de kunstenaars beoogden. De machine-esthetiek was het punt, geen sluiproute.

Oplages en de vraag naar het origineel

Popart omarmde het meervoud als principe, dus geëditioneerde prenten zijn geen minderwaardig bijproduct van de beweging — ze staan er middenin. Warhols Marilyn Monroe-portfolio uit 1967, uitgegeven via Factory Additions, en Lichtensteins prentprojecten met Gemini G.E.L. zijn op zichzelf canonieke werken. Toch maakt de markt een scherp onderscheid tussen door de kunstenaar geautoriseerde oplages en al het overige. Let op de handtekening, de nummering, informatie over uitgever en drukker, en — het belangrijkst — een vermelding in de relevante catalogue raisonné: Feldman en Schellmann voor Warhols prenten, Mary Lee Corlett voor die van Lichtenstein. Een beeld dat niet aan een vermelding in een raisonné te koppelen valt, verdient scepsis, hoe vertrouwd het er ook uitziet.

Wees bedacht op bekende grijze gebieden. De zogenoemde "Sunday B. Morning"-zeefdrukken van Marilyn en Flowers zijn bijvoorbeeld latere prenten naar aan Warhol gerelateerde beelden en worden openlijk als zodanig verhandeld — legitiem om te bezitten, maar geen Warhol-oplages, en dienovereenkomstig geprijsd. Tentoonstellingsposters, zelfs uit de periode zelf, vormen weer een andere categorie.

Authenticatie in de praktijk

Sinds de Andy Warhol Art Authentication Board in 2012 werd opgeheven, geeft geen enkele instantie nieuwe oordelen over omstreden Warhols. In de praktijk rust authenticiteit nu op gedocumenteerde herkomst, opname in de raisonné en het fysieke bewijs van het object zelf. Dat geldt voor de hele beweging: een schone, ononderbroken eigendomsgeschiedenis vanaf een erkende galerie of uitgever is veel meer waard dan een stempel of certificaat van onzekere oorsprong. Vraag bij aankoop waar het werk is geweest sinds het het atelier of de uitgever verliet, en verwacht een samenhangend antwoord.

Conditie en zorg

De materialen van popart vormen het grootste conserveringsrisico. Zeefdrukinkten — vooral de fluorescerende en Day-Glo-kleuren waar de beweging van hield — kunnen lichtgevoelig zijn en merkbaar verbleken bij langdurige blootstelling aan licht. Een verbleekte Marilyn is aanzienlijk minder waard dan een frisse, en het verschil is vaak alleen zichtbaar naast een goed bewaard exemplaar. Lijst werken op papier in achter uv-werend glas, hang ze weg van direct zonlicht en laat marges nooit bijsnijden om in een lijst te passen: volledige vellen met intacte randen, nummering en handtekening leveren duidelijke premies op. Goed bewaard zijn dit robuuste objecten — gedrukt, per slot van rekening, met industriële technieken die gemaakt zijn om de wereld waaruit ze voortkwamen te overleven.