Wat is figuratieve kunst?

Van vanzelfsprekendheid naar bewuste keuze

Gedurende het grootste deel van de kunstgeschiedenis had figuratie geen naam nodig. De zichtbare wereld weergeven — lichamen, gezichten, landschappen, objecten — was eenvoudigweg wat schilderkunst en beeldhouwkunst deden. Pas toen de abstractie in het begin van de twintigste eeuw opkwam, met Kandinsky, Malevich en Mondrian die het herkenbare onderwerp wegstripten, werd "figuratief" überhaupt een categorie. Vanaf dat moment was het schilderen van een gezicht of een kamer geen vanzelfsprekendheid meer maar een beslissing, en elke figuratieve kunstenaar heeft sindsdien gewerkt in dialoog met de abstractie, of hij die nu omarmt, negeert of zich ertegen afzet.

De figuratie werd allerminst uitgedoofd door de abstractie, maar bleef zich vernieuwen. In het naoorlogse Londen maakten schilders als Francis Bacon, Lucian Freud en Frank Auerbach van het menselijk lichaam het terrein van intens psychologisch en materieel onderzoek, waarbij ze de verf zo dik aanbrachten dat vlees en pigment vrijwel inwisselbaar werden.

"Vlees was de reden waarom olieverf werd uitgevonden."

Willem de Kooning

De Kooning zelf is de grote herinnering aan het feit dat de grens poreus is: zijn Women-schilderijen uit de vroege jaren vijftig schokten de abstract-expressionistische orthodoxie juist omdat ze de figuur terugsmokkelden in de gestische schilderkunst.

Golven van terugkeer

Sindsdien is de figuratie in duidelijk onderscheiden golven teruggekeerd. De jaren zestig brachten de koele, gemedieerde beeldtaal van de popart met consumptiegoederen en beroemdheden. Eind jaren zeventig en in de jaren tachtig volgde het neo-expressionisme, waarin Georg Baselitz, Julian Schnabel en Jean-Michel Basquiat de geschilderde figuur met rauwe urgentie opnieuw opeisten. In de jaren negentig en tweeduizend toonde de Neue Leipziger Schule, onder aanvoering van Neo Rauch, dat rigoureuze, technisch geschoolde figuratieve schilderkunst volkomen hedendaags kon aanvoelen.

De jongste golf begon halverwege de jaren 2010, toen een nieuwe generatie schilders zich tot de figuur wendde om identiteit, gemeenschap en het lichaam aan de orde te stellen — onderwerpen waarover de abstractie moeilijk rechtstreeks kan spreken. Vooral de portretkunst, lang afgedaan als conservatief, werd een van de meest vitale gebieden in de hedendaagse kunst. Voor verzamelaars is deze lange lijn van belang: figuratie is geen stijl die komt en gaat, maar een doorlopende traditie die zich periodiek vernieuwt, en dat is een van de redenen waarom zij zo duurzaam is gebleken in zowel musea als op de markt.

Waarom figuratie standhoudt bij verzamelaars

Figuratieve kunst heeft een structureel voordeel op de markt: zij is leesbaar. Een sterk portret of interieur communiceert zonder enige uitleg, wat het publiek verbreedt over generaties en geografieën heen. Die leesbaarheid onderbouwt een opmerkelijk stabiele vraag — figuratieve schilder- en beeldhouwkunst vormen al decennia het anker van de secundaire markt, en wanneer de smaak zich afwendt van een of andere stijl van abstractie, houdt goed gemaakte figuratie doorgaans stand. Zij is ook minder kwetsbaar voor de hausse-en-baissecycli die eng modieuze stromingen kunnen treffen, juist omdat zij niet één stroming is maar een brede, voortdurend aangevulde traditie.

Kwaliteit beoordelen

Omdat figuratie uitnodigt tot vergelijking met de werkelijke wereld, worden zwakheden snel zichtbaar. Kijk bij het beoordelen van een werk eerst naar de tekening: worden anatomie, perspectief en proportie beheerst gehanteerd — of, als er vervormd wordt, gebeurt dat met duidelijke intentie en consistentie? Kijk vervolgens naar de verf of het materiaal zelf. De beste figuratieve kunstenaars doen meer dan een onderwerp beschrijven; het oppervlak heeft een eigen leven — trefzekere penseelvoering, doordachte randen, kleur die iets doet in plaats van louter vormen in te vullen. Wees op uw hoede voor werk dat technisch gepolijst maar levenloos is, een pastiche van academische of fotografische bronnen zonder iets eigens. Vraag wat de kunstenaar heeft besloten weg te laten; zuinigheid is vaak het zekerste teken van vakmanschap.

Edities, herkomst en instapmogelijkheden

Figuratieve beeldtaal laat zich ongewoon goed vertalen naar de prentkunst — ets, litho en zeefdruk kennen lange tradities in portret en figuur — waardoor edities een werkelijke instapmogelijkheid bieden in plaats van een compromis. Controleer bij elke editie de oplage, nummering en signatuur, en of de prent tijdens het leven van de kunstenaar werd gemaakt en geautoriseerd dan wel postuum werd vervaardigd, wat de waarde aanzienlijk beïnvloedt. Bij unieke werken telt de herkomst zoals overal: een heldere eigendomsketen, galeriefacturen en opname in tentoonstellingen of catalogi ondersteunen alle de waarde op lange termijn. Conditiecontroles zijn gebruikelijk maar essentieel — strijklicht om craquelé of restauraties op schilderijen zichtbaar te maken, en inspectie van patina en verbindingen bij figuratieve sculptuur. Koop het sterkste voorbeeld van het centrale onderwerp van een kunstenaar dat u zich kunt veroorloven: in de figuratieve kunst zijn de werken die het nauwst verbonden zijn met waar een kunstenaar om bekendstaat vrijwel altijd de werken die de markt onthoudt.