Venezuela

Van Caracas naar Parijs en terug

Venezuela neemt in de twintigste-eeuwse kunstgeschiedenis een buitengewoon grote plaats in om één reden boven alles: kinetische en optische abstractie. In de jaren na de Tweede Wereldoorlog vertrok een generatie Venezolaanse kunstenaars — onder wie Jesús Rafael Soto, Carlos Cruz-Diez en Alejandro Otero — naar Parijs, waarbij zij de figuratieve en landschapstradities afwezen die toen in eigen land domineerden. De groep die bekend staat als Los Disidentes, opgericht in Parijs in 1950, betoogde dat een moderniserend, olierijk Venezuela een kunst van gelijke ambitie verdiende: geometrisch, experimenteel en internationaal.

Wat volgde hervormde beide continenten. Soto's vibrerende draadconstructies en moiréschermen, Cruz-Diez' Physichromies en kleurverzadigde omgevingen, en Otero's ritmische Colorritmos maakten Venezolanen tot centrale figuren in het Europese kinetisme. Cruciaal is dat deze kunst ook op monumentale schaal naar huis terugkeerde. De Ciudad Universitaria de Caracas van architect Carlos Raúl Villanueva, nu UNESCO-werelderfgoed, integreerde werken van Otero, Fernand Léger, Alexander Calder en anderen in de alledaagse openbare ruimte — een van de meest complete syntheses van kunst en architectuur ter wereld.

"Kunst is de zintuiglijke kennis van het immateriële."

Jesús Rafael Soto

Voorbij de kinetische canon

De Venezolaanse kunst is breder dan haar optische iconen. Gego (Gertrud Goldschmidt), de in Duitsland geboren kunstenaar uit Caracas, bouwde een geheel eigen oeuvre op — haar Reticuláreas, fijne handgeknoopte draadnetten die in de ruimte hangen — dat het onderwerp is geweest van grote retrospectieven, onder meer in het Guggenheim in New York. Armando Reverón, die decennia eerder werkte in het bijna witte kustlicht van Macuto, wordt steeds meer erkend als een van de grote moderne schilders van Latijns-Amerika.

Hedendaagse Venezolaanse kunstenaars, van wie velen vanuit de diaspora werken, zetten deze experimentele lijn voort en gaan daarbij in op de recente sociale en economische omwentelingen van het land. Voor verzamelaars is het kernpunt continuïteit: van Reveróns licht via Soto's vibratie tot de hedendaagse installatie- en videopraktijken heeft de Venezolaanse kunst de waarneming zelf — hoe we zien, en onder welke omstandigheden — consequent als centraal onderwerp behandeld. Die conceptuele samenhang maakt dit gebied de moeite waard om diepgaand te verzamelen in plaats van fragmentarisch.

Edities, multiples en wat te controleren

De Venezolaanse kinetische meesters waren productieve makers van edities, wat dit tot een van de meer toegankelijke instappunten in topklasse Latijns-Amerikaanse kunst maakt. Cruz-Diez produceerde zeefdrukken en werken van het Physichromie-type in editie naast unieke stukken; Soto maakte zeefdrukken, werken in reliëfdruk en driedimensionale multiples, waaronder de aan Jai-alai gerelateerde reeksen. Omdat optische effecten oppervlakkig geïmiteerd kunnen worden, is documentatie belangrijker dan gewoonlijk. Voor Cruz-Diez houden de nalatenschap en stichting van de kunstenaar gegevens bij van authentieke werken; voor Soto is een herkomst die teruggaat tot erkende galeries of het atelier van de kunstenaar de gangbare geruststelling. Controleer altijd de oplage, de nummering en of een werk in de plaat of met de hand gesigneerd is — het prijsverschil kan aanzienlijk zijn.

De conditie is de andere doorslaggevende factor. Kinetische en optische werken steunen vaak op precieze fysieke elementen: geschilderde lamellen, plexiglasplaten, hangende staven, gezeefdrukte lijnpatronen op transparante dragers. Kromgetrokken plexiglas, vergeeld acrylaat, verbogen draden of verschoven lagen vernietigen rechtstreeks het effect waarvoor het werk bestaat. Restauratie is mogelijk, maar moet worden uitgevoerd door specialisten die vertrouwd zijn met de materialen van de kunstenaar, en vervangen elementen moeten schriftelijk worden gemeld.

Marktcontext en leven met het werk

De prijzen voor de grote Venezolaanse namen zijn in de jaren 2000 en 2010 aanzienlijk gestegen doordat instellingen — van Tate tot MoMA en het Museum of Fine Arts, Houston, met zijn speciale Latijns-Amerikaanse programma — hun collecties kinetische en geometrische abstractie verdiepten. Gego's markt en wetenschappelijke reputatie zijn sterk gestegen na haar recente internationale retrospectieven. Werken met tentoonstellingsgeschiedenis of literatuurverwijzingen brengen duidelijke premies op.

Praktisch gezien zijn dit werken die een zorgvuldige plaatsing belonen. Veel werken van Soto en Cruz-Diez veranderen wanneer de kijker beweegt, dus ze hebben ruimte nodig om langs te lopen, en constante, verblindingsvrije verlichting; direct zonlicht doet zeefdrukinkten vervagen en tast acrylaat na verloop van tijd aan. Lijst optische prenten in met UV-werend glas en een afstandshouder, zodat niets het bedrukte oppervlak raakt. Goed behandeld zijn dit stabiele, duurzame werken — precieze objecten van kunstenaars die precisie als een vorm van poëzie beschouwden.