Wat is op art?

De illusie construeren

Op-art is geen goocheltruc — het is toegepaste waarnemingswetenschap. Kunstenaars benutten specifieke, herhaalbare eigenaardigheden van het menselijk zien: moiré-interferentie tussen dicht op elkaar geplaatste lijnen, simultaancontrast dat kleuren aan hun randen doet trillen, en nabeelden die blijven flikkeren wanneer het oog verder gaat. Een schilderij van Bridget Riley met gebogen zwart-witte strepen lijkt te zwellen en te golven omdat het oog geen stabiel brandpunt kan vinden; de 'beweging' vindt plaats in de kijker, niet op het doek. Daarom moeten op-artwerken op ware grootte en in het echt worden gezien — reproducties vlakken precies het effect af dat de kunstenaar maandenlang heeft gekalibreerd.

"Voor mij is de natuur geen landschap, maar de dynamiek van visuele krachten."

Bridget Riley

Van laboratorium tot begrip

De grammatica van de beweging werd grotendeels geschreven door Victor Vasarely in de jaren dertig tot vijftig, voortbouwend op het ontwerponderwijs van het Bauhaus en de kleurtheorieën van de neo-impressionisten. Om hem heen verzamelde zich een opvallend internationale kring: Jesús Rafael Soto en Carlos Cruz-Diez uit Venezuela, Julio Le Parc uit Argentinië, Riley in Groot-Brittannië, en groepen als GRAV in Parijs. Velen werkten met een rigoureuze, bijna wetenschappelijke methode — composities uitzetten op ruitjespapier, kleurintervallen testen, soms de uitvoering delegeren aan assistenten, iets wat het rationalistische ethos van de beweging openlijk omarmde.

De doorbraak kwam met de MoMA-tentoonstelling van 1965, The Responsive Eye — of liever, zonder cursivering, The Responsive Eye — die enorme menigten trok en op-art onmiddellijk de mode, reclame en platenhoezen in stuwde. Die populariteit sneed aan twee kanten: critici deden het af als retinale trucage, en de markt koelde af in de jaren zeventig. Decennia later is het oordeel gekanteld. Riley, Vasarely, Soto en Cruz-Diez zijn nu vaste waarden in grote museumcollecties, en op-art wordt gelezen als een serieus kruispunt van abstractie, waarnemingswetenschap en kinetische kunst — een brug tussen hard-edge schilderkunst en de participatieve, kijkerafhankelijke kunst die erop volgde.

Prenten en multiples zijn het hart van deze markt

Weinig bewegingen lenen zich zo natuurlijk voor edities als op-art. De vlakke, mechanisch precieze oppervlakken laten zich vrijwel verliesloos vertalen naar zeefdruk, en kunstenaars als Vasarely en Riley beschouwden de prentkunst als een primair medium, niet als bijzaak. Vooral Vasarely geloofde in het 'vermenigvuldigbare' kunstwerk als democratisch ideaal, en daarom zijn zijn edities talrijk en relatief betaalbaar — een echt instappunt voor nieuwe verzamelaars. Riley's prenten zijn schaarser, strakker gecontroleerd, en halen navenant hogere prijzen. Controleer bij het vergelijken van werken de oplagegrootte, of het met de hand gesigneerd en genummerd is, en of de uitgever gedocumenteerd is; Vasarely's enorme productie heeft vervalsingen aangetrokken, dus herkomst en, waar mogelijk, opname in de documentatie van de kunstenaar wegen zwaarder dan gewoonlijk.

Conditie is alles

Op-art is onverbiddelijk voor beschadigingen op een manier die weinig andere stijlen kennen. De illusie hangt af van vlekkeloze, uniforme oppervlakken: een kras door een lijnenpatroon, een schaafplek in een kleurvlak, of papierverkleuring die wit naar crème doet verschuiven, breekt het optische effect zichtbaar in plaats van als eerbiedwaardige veroudering over te komen. Bekijk werken in strijklicht op oppervlakteslijtage, en controleer zwart-witprenten op gelijkmatig, onverbleekt contrast — het effect verzwakt naarmate het zwart vervaagt. Restauratie is hier lastig, omdat retouches zelden de machine-achtige gelijkmatigheid evenaren die deze werken vereisen.

Leven met het werk

Inlijsting verdient serieuze aandacht. Gewoon reflecterend glas kan schittering leggen over precies de patronen waarvoor het werk gekocht is, dus ontspiegeld, uv-werend glas van museumkwaliteit is de kosten waard, zeker voor zeefdrukken waarvan de inkten kunnen verbleken. Hang het werk waar een kijker zowel afstand kan nemen als dichterbij kan komen — de meeste op-art is ontworpen om zich op verschillende afstanden anders te gedragen, en die wisselende ervaring is een groot deel van het genot. Wees ten slotte bedacht dat sterk trillende patronen visueel veeleisend kunnen zijn in kleine kamers of werkruimtes; veel verzamelaars plaatsen ze bewust in doorloopruimtes waar de ontmoeting fris blijft. Goed gekocht is een op-artwerk een van de weinige dingen aan een muur die werkelijk nooit stilstaan.