Wat is een Artist Proof?

Van werkproef tot A.P.

De kunstenaarsproef begon als een puur praktisch object. Voordat er überhaupt een oplage bestond, trok de graficus afdrukken van de plaat, steen of het zeefraam om te beoordelen hoe het werk vorderde — het controleren van de diepte van een geëtste lijn, de dichtheid van een inkt, de registratie van een kleur. Deze werk- of proefdrukken tonen het beeld vaak in onvoltooide staat, en bij kunstenaars als Rembrandt, wiens platen talrijke gedocumenteerde staten doorliepen, zijn ze gewilde getuigenissen geworden van de evolutie van een werk.

De moderne kunstenaarsproef is een ander wezen. Toen gelimiteerde, gesigneerde oplagen in de late negentiende en de twintigste eeuw standaardpraktijk werden, formaliseerden uitgevers en kunstenaars de gewoonte om een kleine groep afdrukken buiten de genummerde reeks apart te houden. Deze proeven worden op hetzelfde moment gedrukt, op hetzelfde papier, van dezelfde drukvorm als de oplage — visueel identiek, maar gereserveerd voor eigen gebruik van de kunstenaar, hetzij als persoonlijk archief, als geschenk, of als voorraad om rechtstreeks te verkopen.

De marges lezen

De potloodnotaties in de ondermarge van een prent vertellen precies wat men in handen heeft. "A.P." is de gangbare Engelse aanduiding voor een kunstenaarsproef; in de continentale praktijk ziet men vaker "E.A." voor épreuve d'artiste. Kunstenaarsproeven worden vaak binnen hun eigen groep genummerd — "A.P. 3/10" of in Romeinse cijfers zoals "E.A. II/X" — los van de Arabische nummering van de hoofdoplage.

Verwante aanduidingen zijn het kennen waard. "P.P." duidt een printer's proof aan, behouden door de meesterdrukker; "B.A.T." (bon à tirer, "goed om te drukken") is de enige goedgekeurde proef waaraan de hele oplage wordt getoetst; "H.C." (hors commerce) markeert afdrukken die niet voor de verkoop bestemd zijn; "T.P." wijst op een proefdruk. Volgens een lang bestaande conventie bedragen kunstenaarsproeven doorgaans ongeveer tien procent van de oplagegrootte, al verschilt de praktijk per kunstenaar en uitgever. Een gerenommeerde uitgever vermeldt de volledige verdeling — oplage, proeven en al het overige — in de documentatie van de prent, en serieuze catalogues raisonnés registreren deze aantallen afdruk voor afdruk.

Waarom verzamelaars er aandacht aan besteden

Kunstenaarsproeven hebben een bijzondere aantrekkingskracht. Ze zijn schaarser dan de genummerde oplage, en omdat ze voor de kunstenaar gereserveerd waren, kunnen proeven die uit de nalatenschap of het atelier van een kunstenaar opduiken een intieme provenance dragen die genummerde afdrukken zelden evenaren. Bij diepdruktechnieken zoals de droge naald, waarbij de kwetsbare braam op de plaat tijdens het drukken slijt, kunnen vroege afdrukken — proeven daaronder — ook werkelijk rijker en fluweliger zijn dan late. Bij zeefdrukken, lithografieën en moderne digitale oplagen is een A.P. echter materieel identiek aan zijn genummerde tegenhangers, en berust elke meerprijs op schaarste en sentiment in plaats van op kwaliteit.

Prenten hebben de kunstenaars die zich eraan wijdden al lang beloond, zoals een van de grondleggers van het medium met spijt over zijn eigen loopbaan opmerkte:

“Ik houd me voortaan aan mijn graveerwerk, en had ik dat eerder gedaan, dan zou ik vandaag 1.000 gulden rijker zijn geweest.”

Albrecht Dürer, brief aan Jacob Heller, 1509

Wat te controleren vóór aankoop

Stel eerst de werkelijke omvang van de oplage vast. Een oplage van 50 met 30 uiteenlopende proeven is in werkelijkheid een oplage van 80, en de markt prijst daarnaar. Raadpleeg de catalogue raisonné of de documentatie van de uitgever voor de volledige verdeling van genummerde afdrukken, kunstenaarsproeven, printer's proofs en hors commerce-exemplaren. Wees behoedzaam bij oplagen waarin de proefcategorieën konden aanzwellen — dat verdunt precies de schaarste waarvoor men betaalt.

Sta ten tweede op dezelfde normen die voor elke prent gelden: een echte handtekening en correcte notatie in potlood, papier en afmetingen die overeenkomen met de gedocumenteerde oplage, een goede conditie zonder lichtschade, foxing of afgesneden marges, en een heldere keten van provenance. Een certificaat of uitgeversdocument dat de afdruk benoemt, is waardevolle ondersteuning. Houd ten slotte de meerprijs in perspectief: kunstenaarsproeven van gewilde prenten brengen vaak iets meer op dan genummerde exemplaren, maar de letters "A.P." alleen maken van een gewone prent geen zeldzaamheid. Koop eerst het beeld, de conditie en de documentatie — de proefstatus is de aangename extra.