Wat is Dada?

Zürich, 1916: kunst als protest

Dada werd geboren in een kleine Zürichse nachtclub, het Cabaret Voltaire, in februari 1916 geopend door Hugo Ball en Emmy Hennings. Om hen heen verzamelde zich een groep emigranten en dienstweigeraars — Tristan Tzara, Marcel Janco, Hans Arp, Richard Huelsenbeck — die opzettelijk chaotische avonden organiseerden met klankpoëzie, gemaskerde dans en simultane voordrachten. Het ging er niet om mooie objecten te maken, maar om de logica aan te vallen van een beschaving die de loopgraven had voortgebracht. Arp maakte collages door gescheurd papier te laten vallen en het vast te lijmen waar het neerkwam; Ball droeg gedichten voor van louter verzonnen lettergrepen. Toeval, nonsens en provocatie werden werkmethoden in plaats van ongelukken.

"Dada betekent niets."

Tristan Tzara, Dada-manifest, 1918

Een netwerk, geen stijl

Dada legde zich nooit vast op één uiterlijk, en daarom loopt de productie uiteen van fijnzinnige papieren collage tot industrieel porselein. Na de oorlog verspreidde het zich van stad tot stad, waarbij elk centrum zijn eigen accent ontwikkelde. In Berlijn scherpten Hannah Höch, Raoul Hausmann en John Heartfield de fotomontage aan tot een politiek wapen, door beelden uit de massamedia te versnijden om het Weimar-establishment te hekelen. In Keulen maakte Max Ernst collages en overschilderingen die rechtstreeks in het surrealisme uitmondden. In Hannover bouwde Kurt Schwitters zijn eenmansvariant, Merz, uit tramkaartjes, verpakkingen en ander straatafval. In New York volgden Marcel Duchamp, Francis Picabia en Man Ray een koelere, meer cerebrale lijn — het beroemdst zijn Duchamps readymades, gewone industrieel vervaardigde objecten die tot kunst werden verklaard, waarvan het urinoir uit 1917 met de titel Fountain het embleem blijft (het origineel ging vrijwel meteen verloren).

Halverwege de jaren twintig waren de meeste deelnemers verder getrokken, velen naar het surrealisme, en verklaarde dada zichzelf voorbij. Het naleven ervan duurde echter langer dan de beweging zelf. Conceptuele kunst, Fluxus, pop-toe-eigening, punkgrafiek en mail art voeren allemaal lijnen op dada terug. Voor verzamelaars is dit praktisch van belang: dada is minder een categorie objecten dan een houding gedocumenteerd in objecten — collages, tijdschriften, foto's, prenten en replica's — en begrijpen naar welk soort object men kijkt, is de eerste stap in de beoordeling ervan.

Wat een dadaïstisch 'origineel' eigenlijk is

Omdat dada het unieke meesterwerk ter discussie stelde, is de markt die het naliet ongewoon gelaagd. Bovenaan staan unieke werken op papier — Merz-collages van Schwitters, fotomontages van Höch en Hausmann, collages van Ernst — waarvan de meeste zich in musea bevinden, terwijl de rest aanzienlijke prijzen haalt wanneer ze opduiken. Readymades zijn een geval apart: vrijwel alle originelen van Duchamp gingen verloren of werden weggegooid, en de versies die in musea te zien zijn, zijn grotendeels geautoriseerde replica's, met name de edities van acht die in 1964 met Galleria Schwarz in Milaan onder toezicht van Duchamp werden vervaardigd. Deze replica's worden door instellingen volledig geaccepteerd, maar hun status, oplage en documentatie moeten bij elke verkoop expliciet zijn. Ook de objecten van Man Ray werden in latere decennia opnieuw vervaardigd en in editie uitgebracht, en zijn foto's bestaan als afdrukken bij leven, latere afdrukken en postume nalatenschapsafdrukken — categorieën met zeer uiteenlopende waarden.

Een toegankelijker instap is het drukwerk van dada. De beweging leefde via haar tijdschriften — Dada, 391, Merz, Der Dada — en via manifesten, affiches en uitnodigingen. Deze efemera werden goedkoop geproduceerd en achteloos weggegooid, dus bewaard gebleven exemplaren in goede staat zijn werkelijk schaars en als historische documenten steeds meer gezocht.

Conditie, herkomst en waar op te letten

Vrijwel alles wat dada maakte was materieel fragiel: zuurhoudend oorlogspapier, krantenpapier, instabiele lijmen. Verwacht enige verkleuring en gebruikssporen; smetteloze vellen zouden vragen moeten oproepen in plaats van geruststelling. Laat werken op papier controleren op gebleekte foxing, opnieuw opzetten en vervangen elementen — een collage met een vervangen fragment is een aangetast werk. Lijst in met UV-werend glas en houd de lichtniveaus laag, want krantenpapier verdonkert snel.

Authenticiteit berust op documentatie. Voor Duchamp is de catalogue raisonné van Schwarz het standaardnaslagwerk; ook Schwitters en Ernst hebben gevestigde catalogi, en fotomontages zijn gebaat bij een tentoonstellingsgeschiedenis die teruggaat tot vóór de naoorlogse dada-revival, toen de beweging werd herontdekt en kopieën begonnen te circuleren. Sta bij foto's op duidelijkheid over wanneer de afdruk zelf is gemaakt, niet alleen wanneer het beeld is opgenomen. Een zuivere herkomstketen — idealiter via een vroege collectie, handelaar of deelnemer — doet hier meer voor de waarde dan in vrijwel elk ander veld, juist omdat de materialen van dada zelf zo gemakkelijk na te maken waren.