Italië

Van Spazialismo tot Arte Povera

Het naoorlogse Italië bracht een van de meest radicale herdenkingen voort van wat een schilderij of sculptuur kon zijn. In Milaan sneed en doorboorde Lucio Fontana vanaf het einde van de jaren veertig monochrome doeken, met het argument dat het beeldvlak zelf een grens was die doorbroken moest worden. Zijn Spatialisme (Spazialismo) beschouwde de snede niet als vernietiging maar als een opening naar de werkelijke ruimte — een gebaar dat tot op vandaag de markt voor Italiaanse naoorlogse kunst verankert.

"Ik wil geen schilderij maken; ik wil de ruimte openen, een nieuwe dimensie scheppen, de kosmos erbij betrekken, zoals die zich eindeloos uitbreidt voorbij het begrenzende vlak van het beeld."

Lucio Fontana

Twee decennia later, in Turijn en Rome, wendden de kunstenaars die criticus Germano Celant onder de naam Arte Povera groepeerde — onder wie Michelangelo Pistoletto, Alighiero Boetti, Jannis Kounellis, Mario Merz en Giuseppe Penone — zich tot "arme" materialen: lompen, neon, was, steenkool, levende planten. Het ging hun niet om armoede maar om directheid, het ontdoen van kunst van illusie en marktglans. Ironisch genoeg is Arte Povera nu een van de meest gewilde hoofdstukken op de internationale markt, waarbij Pistoletto's spiegelschilderijen en Boetti's geborduurde kaarten op sterke institutionele vraag kunnen rekenen.

Transavanguardia en de hedendaagse generatie

Begin jaren tachtig verdedigde criticus Achille Bonito Oliva de Transavanguardia — Sandro Chia, Francesco Clemente, Enzo Cucchi, Mimmo Paladino en Nicola De Maria — een terugkeer naar expressieve, figuratieve schilderkunst die parallel liep aan het Duitse neo-expressionisme. Hun doeken, dicht bezaaid met mythe en citaat, markeerden Italiës terugkeer naar de schilderkunst na een decennium van conceptualisme.

De generatie die volgde sloeg een scherpere, meer mediabewuste richting in. Maurizio Cattelans satirische sculpturen en Vanessa Beecrofts gechoreografeerde performances brachten de Italiaanse kunst in de mondiale biënnalecircuits, terwijl instellingen als MAXXI in Rome, Fondazione Prada in Milaan en Palazzo Grassi en Punta della Dogana in Venetië de infrastructuur opbouwden die deze scene zichtbaar houdt. Voor verzamelaars is de praktische les dat "Italiaanse hedendaagse kunst" ten minste vier afzonderlijke markten omvat — het naoorlogse Spatialisme, Arte Povera, de schilderkunst van de Transavanguardia en de huidige generatie — elk met een eigen prijslogica, wetenschappelijk onderzoek en verzamelaarsbasis.

Het archivio-systeem en authenticiteit

Italië kent een van de meest geformaliseerde authenticatieculturen in de kunstwereld. De meeste belangrijke Italiaanse kunstenaars van de twintigste eeuw worden vertegenwoordigd door een eigen archief of stichting — de Fondazione Lucio Fontana, het Archivio Alighiero Boetti, de Fondazione Piero Manzoni en vele andere — die de catalogus van authentieke werken bijhoudt en certificaten of archiefnummers uitgeeft. Met name voor naoorlogse Italiaanse kunst wordt een archiefregistratie door de markt vaak beschouwd als een verkoopvoorwaarde, niet als een optionele extra. Vraag bij het overwegen van een werk of het gearchiveerd is, onder welk nummer, en of het certificaat het fysieke werk vergezelt. Een ontbrekende archiefvermelding betekent niet automatisch dat een werk niet klopt, maar bemoeilijkt wel de doorverkoop en verzekering.

Bij levende kunstenaars loopt de herkomst doorgaans via het atelier van de kunstenaar of de vaste galerie. Edities en multiples — een sterke traditie in Italië, van Fontana's keramiek tot Pistoletto's zeefdrukken op staal — moeten een duidelijke nummering dragen en, idealiter, documentatie van de uitgever.

Exportregels en wat ze betekenen voor kopers

De Italiaanse erfgoedwetgeving behoort tot de strengste van Europa. Werken van overleden kunstenaars die ouder zijn dan zeventig jaar vereisen doorgaans een exportvergunning (attestato di libera circolazione) voordat ze het land mogen verlaten, en de staat kan de vergunning weigeren of een voorkeursrecht uitoefenen als een werk van nationaal belang wordt geacht. Een geweigerde vergunning beperkt een werk feitelijk tot de Italiaanse markt, wat de waarde aanzienlijk kan beïnvloeden. Wie een naoorlogs Italiaans werk koopt dat zich in Italië bevindt, moet vóór aankoop nagaan of een exportvergunning bestaat, in behandeling is of überhaupt nodig is — hedendaagse werken van levende kunstenaars en recente werken circuleren doorgaans vrij, maar de leeftijdsgrenzen vangen elk jaar meer materiaal.

Waarde en conditie

Conditie is voor dit materiaal van cruciaal belang. Fontana's gesneden doeken, de fragiele organische media van Arte Povera en het impasto van de Transavanguardia uit de jaren tachtig brengen elk eigen conserveringsrisico's met zich mee; de restauratiegeschiedenis moet worden meegedeeld en gedocumenteerd. Zoals bij alle naoorlogse kunst presteren werken met tentoonstellingsgeschiedenis, literatuurvermeldingen en een ononderbroken herkomst uit gerenommeerde galeries consequent beter dan vergelijkbare stukken zonder dat papieren spoor.